Đurđevi stupovi

Istorijsko nasleđe

Na kupastom uzvišenju udaljenom oko 4 km zapadno od Novog Pazara nalazi se manastir Đurdjevi stupovi, koji ima izuzetno mesto u istoriji arhitekture XII veka. Manastir je osnovao Stefan Nemanja u vremenu odmah posle bitke kod Pantina 1168. godine. Prema podacima iz nedavno pronađenog natpisa, crkva sv. Djordja, kao glavni objekat manastira, sagradjena je 1170/1171. godine.

Iz sačuvanih dokumenata saznaje se da je manastir tokom srednjeg veka uživao veliki ugled. Manastir je napušten krajem XVII veka za vreme autrijsko-turskih ratova kada su neke manastirske zgrade stradale u požaru. Prilikom građenja Novopazarske tvrđave u XVIII veku upotrebljavan je kamen sa Djurdjevih stupova, ali je zauzimanjem crkvenih vlasti upotreba kamena u ove svrhe obustavljena. U XIX veku, prema svedočenju putopisaca i hroničara, glavna crkva je bila u velikoj meri porušena. Veća razaranja crkva je doživela 1912. u borbama za oslobodjenje Novog Pazara od Turaka i 1941. kada su manastir i crkva korišćeni kao majdak za izgradnju nemačkih utvrđenja.

Na osnovu očuvane dokumentacije i podataka do kojih se doslo istraživanjem, Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, po projektu arh. Jovana Neškovića, izvršio je delimičnu obnovu crkve sv. Djordja i obimne arheoloske i konzervatorske radove u kompleksu.

Po nekim odlikama arhitektura crkve predstavlja jedinstveno rešenje u srpskoj arhitekturi srednjeg veka. Iako je po osnovnoj arhitektonskoj i konstruktivnoj zamisli vrlo bliska starijoj Nemanjinoj zaduzbini - crkvi sv. Nikole u Kuršumliji, crkva sv. Djordja sadrzi dosta originalno i samosvojno rešenje. To je jednobrodna gradjevina, ciji je unutrasnji porostor podeljen na oltarski deo, centralna gradjevina pri cemu je prostor sa kupolom dobio dominantan značaj. Oltarski prostor ima trodelnu apsidu, a centralni pravouaoni prostor sa severne i južne strane je proširen vestibilima. Pripratu, zasvedenu poluobličastim svodom, sa severne i južne strane, flanirale su dve viske kule (stupovi - po kojima su Djurdjevi stupovi i dobili ime), koji su na snazno razvijenom kupolom cinile skladnu ravnotezu.

Unutrasnji zidovi crkve ukrašeni su freskama oko 1175. godine, koje su očuvane samo u fragmentima. Jedan deo fresaka prenesen je u Narodni muzje u Beogradu. Tematika i raspored fresaka, uglavnom odražavaju iskustva vremena u kome su nastale. Živopis je rad dobrih carigradskih majstora sa razvijenim osećanjem za ravnotežu i usladjenost masa i bojenih povrsina, koji se stilski vezuje za nesto starije freske u Nerezima kod Skoplja i Baskovu u Bugarskoj. Zidno slikarstvo crkve sv. Djordja je redak primer smišljeno koncipirane i dosledno sprovedene ideje unutrašnje dekoracije u punom skladu sa postojećim arhitektonskim okvirom hrama.

Jako nastradale freske iz 1282/1283. godine u priprati crkve, cije je slikanje platio kralj Dragutin, delo su istih majstora koji su ukrasili kapelu. Uz ilovne i ikonografske vrednosti fresaka u priprati, osobiti istorijski znacaj imaju zidne dekoracije u kapeli.  Pored portreta Stefana Njemanje, Stefana Prvovencanog, kralja Urosa I, kraljice Jelene, kralja Dragutina sa sinom Vladislavom i zenom Katelinom, kralja Milutina i njegove zene Jelene, isticu se freske cetiri srpska drzavna sabora na kojima su donete znacajne odluke.Autori ovih fresaka poreklom Grci, daroviti su majstori koji su izrazite pristalice zrelog plastičnog stila XIII veka.