Manastir Sopoćani

Istorijsko nasleđe

Kao zadužbina kralja Uroša I (1242-1276) Sopoćani su nastali najverovatnije između 1263. i 1268. godine. Od nekada većeg manastirskog kompleksa koji je sačinjavalo više građevina (trpezarija, konaci i sl.) do danas je očuvana crkva sv. Trojice, čiji je sadašnji izgled plod delimične obnove iz vremena 1926-1929. godine.

Crkva je, naime, jednim delom srušsena krajem XVII veka u događanjima pred veliku seobu Srba, da bi skoro dva i po veka freske, izuzetne lepote i vrednosti, čudesno odolevale kiši, mrazu, vetrovima i suncu.  Po arhitektonskoj zamisli crkva pripada klasičnim rešenjima Raške graditeljske škole. U osnovi je jednobrodna građevina koja se na istoku završava polukružnom apsidom širine broda. Južno i severno od apside su pravougaone prostorije đakonikona i prskomidije. Centrali prostor na bočnim stranama proširen je dvema pravougaonim pevnicama, a na zapadnoj strani podignuta je prostrana priprata sa dve bočne kapele. Nad središnjim delom hrama uzdiže se cilindricna kupola sa osam prozora, koja je postavljena na kubičnom postolju 

Svojim spoljašnjim izgledom crkva se unekoliko razlikuje od ranijih hramova Raške skole, posto ostavlja utisak trobrodne bazilike. Ovakvom izgledu doprinele su intervencije u XIV veku, kada su zatvoreni prostori između pevnica i kapela priprate nad kojima je bio samo svod. Krajem XII veka dograđena je na zapadnoj strani velika otvorena spoljna priprata sa visokom trospratnom kulom - zvonikom. Pravougaonog oblika sa svodnom konstrukcijom koju su nosili stupci i dva slobodna stuba međusobno povezanim lukovima, priprata je danas u ruševinama.

Crkva je zidana tesanom sigom sa elementima koji ukazuju na romasnki nacin građenja. Tom uverenju doprinosi nacin obrade fasade, prozora, portala i drugi elementi. Skromnu plastičnu dekoraciju crkve sačinjavaju frizovi arkadica na malim konzolama koje se nalaze u potkrovlju kubeta, na zapadnoj fasadi i na istočnoj strani bočnih brodova, kao i ukrasi od venaca u stuku nad pilastrima u naosu i oko portala izmedju priprate i naosa.

U unutrašnjosti crkve, stroge i jednostavne arhitekture, sačuvana je neobično zanimljiva i dragocena galerija srpskog zidnog slikarstva u kome se monumentalni stil XIII veka razvio do vrhunca. Freske u naosu i oltaru po svojim umetničkim vrednostima i stilskim osobenostima spadaju među najznacajnija ostvarenja svoga vremena u Evropi.

Tematski i ikonografski sopoćanske freske u naosu i oltarskom prostoru drže se utvrđenih obrazaca vizantijske umetnosti XIII veka. Raspored scena i figura teče u znaku logicnog i jasnog ilustrovanja jevanđeoski tekstova bez težnji za narativnoscu. Zasnovane na jednostavnom i sažetom prikazu velikih praznika, odabranih događaja iz Hristovog zivota i pojedinačnih figura svetitelja, freske u centralnom delu hrama teze ka monumentalnosti i koherentonsti izraza, proisteklom iz duboke privrženosti idealima neprolazne i večite anticke lepote. Izlazeći iz okvira stroge religioznosti, sopoćanske zidne slike iskazuju likovnu i filozofsku suštinu koja se identifikuje sa univerzalonosću poruka. Jedinstvenom svih ikonografskih, stilskih i umetničkih shvatanja čine jedno slojevito i bezmerno snažno sazvučje u kome se konkretno svodi ka opštem i sve utapa u jednu neverovatnu harmoniju oblika. Identičan slučaj je sa freskama u oltarskom prostoru koje prikazuju uobičajene teme (Pričešće apostola, Poklonjenje agnecu, Silazak sv. Duha, scene iz Hristovog zivota) i koje pokazuju visok stepen ujednačenosti po stilskom shvatanju sa celinom ansambla u naousu. Izuzetno daroviti sopoćanski majstor sa svojim pomoćnicima ostvario je delo vanredne snage i sugestivnosti, koje jos nigde nije ponovljeno u potonjim vizantijskim i srpskim slikarskim ostvarenjima.

Slikarstvo priprate sa temama vaseljenskih sabora, Pričom o starozavetnom Josifu, Stabla Jesejevog i Strašnog suda, zatim sa figurama monaha i pustinožitelja i, najzad, sa dve kompozicije iz srpske istorije: porodica ktitora i scena smrti Ane Dandolo - majke kralja Urosa I, ne sadrži kvalitete fresaka u naosu i oltarskom prostoru. Isto tako, freske u južnoj kapeli, dosta bliske po shvatanju sa zidnim slikama najboljeg majstora, ne dostižu njene vrednosti, kao što ni dekoracije u severnoj kapeli, proskomidiji i đakonikonu ne uspevaju da se približe jedinstvenoj i neponovljivoj lepoti figura i scena u centralnom delu hrama, gde dominira monumentalna i himnička kompozicija "Uspenje Bogorodice". Medjutim, za sagledavanje daljeg razvoga srpskog slikarstva ove freske imaju veliki znacaj. 

Izmedju 1342. i 1345. godine nastale su freske u spoljnoj priprati i kapelama sv. Nikole i sv. Djordja Nijedan od ovih ansamabala nije ni izdaleka bio na nivou političke i ekonomske moći svog vremena niti na visini sjajnih i bogatim umetničkih iskustava prošlih vremena.